۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ - آزمایش‌ها بر روی «مینی-شبکیه‌های» کشت‌شده در آزمایشگاه نشان می‌دهد که پپتید ضدالتهابی  Ac2-26از مرگ نورون‌هایی که در معرض سطوح بالای گلوکز و التهاب قرار دارند – شرایطی که در رتینوپاتی دیابتی شایع است – جلوگیری می‌کند.

بر اساس مطالعه‌ای که در ماه اکتبر در مجله Biomedicine&  Pharmacotherapyمنتشر شد، یک مولکول که به‌طور طبیعی توسط بدن انسان تولید می‌شود، ممکن است به محافظت از بینایی در برابر آسیب‌های ناشی از قند خون بالا کمک کند. این یافته، مسیر را برای استراتژی‌های جدید جهت پیشگیری از رتینوپاتی دیابتی هموار می‌کند. این عارضه بیش از ۲۲ درصد از افراد مبتلا به دیابت در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. رتینوپاتی دیابتی زمانی رخ می‌دهد که سطوح بالای قند خون باعث التهاب و آسیب به نورون‌ها و رگ‌های خونی در شبکیه می‌شود که می‌تواند منجر به از دست رفتن دائمی بینایی گردد.

یک پروژه تحقیقاتی بین‌المللی با حمایت FAPESP، دانشمندان دانشگاه‌های فدرال سائوپائولو (UNIFESP) و ایالتی سائوپائولو (UNESP) در برزیل و دانشگاه کلرادو آنشوتز در ایالات متحده را گرد هم آورد. این گروه، پپتید Ac2-26را که بخشی از یک پروتئین ضدالتهابی به نام آنکسینA1  (Annexin A1)است، در مدل‌های آزمایشی که چشم انسان را شبیه‌سازی می‌کنند، مورد ارزیابی قرار دادند. این آزمایش‌ها بر روی کشت‌های سلولی جدا شده از شبکیه و ساختارهای سه‌بعدی که به عنوان «مینی-شبکیه» (ارگانوئیدها) عمل می‌کنند، انجام شد؛ هر دو مورد از سلول‌های بنیادی بیماران مشتق شده بودند.

در این آزمایش‌ها، پپتید در چندین جبهه عمل کرد: التهاب را کاهش داد، استرس اکسیداتیو را مهار کرد و از عملکرد میتوکندری (که انرژی سلول‌ها را تولید می‌کند) محافظت نمود. مجموع این اقدامات از مرگ نورون‌های در معرض گلوکز بالا جلوگیری کرد.

پروفسور کریستیان گیل، مدیر بخش مورفولوژی و ژنتیک در دانشکدۀ پزشکی (EPM) در  UNIFESPو یکی از نویسندگان این مقاله، گفت: «ما توانستیم یک اثر محافظتی بر شبکیه و یک استراتژی جدید بالقوه برای پیشگیری از رتینوپاتی دیابتی را کشف کنیم.» در مطالعۀ پیشین که در مجله Investigative Ophthalmology& Visual Science منتشر شده بود، گروه پروفسور گیل قبلاً نقش مهم آنکسین A1 را در تنظیم التهاب و همچنین تغییرات در رگ‌های خونی و سلول‌های گلیال (که مسئول تغذیه و حمایت از نورون‌ها هستند) شناسایی کرده بودند. اگرچه مشخص بود این فرآیندها در بیماری نقش دارند، اما پپتید هنوز در ارگانوئیدهایی که رتینوپاتی دیابتی را شبیه‌سازی می‌کردند، آزمایش نشده بود.

از دست رفتن بینایی چگونه رخ می‌دهد؟

با پیشرفت رتینوپاتی دیابتی، محیط سمی ایجاد شده توسط استرس اکسیداتیو و التهاب، منجر به مرگ زودرس نورون‌های شبکیه می‌شود. با تشدید این آسیب اولیه، چشم سعی می‌کند با تولید رگ‌های خونی جدید به صورت بی‌نظم سازگار شود؛ فرآیندی که به آن «رگ‌زایی» (Angiogenesis) می‌گویند. با این حال، این ساختارها شکننده هستند و به‌راحتی پاره می‌شوند و باعث خونریزی‌هایی می‌شوند که از دست رفتن بینایی را وخیم‌تر می‌کنند.

دکتر رافائل آندره دا سیلوا، پژوهشگر دانشگاه کلرادو آنشوتز و نویسنده اول این مطالعه، گفت: «دیابت صرفاً یک بیماری عروقی نیست، زیرا نورون‌های شبکیه حتی در مراحل اولیه نیز دچار آسیب می‌شوند. با نشان دادن اینکه پپتید Ac2-26به محافظت از این سلول‌ها در برابر اثرات گلوکز بالا و التهاب (از جمله اختلال عملکرد میتوکندری) کمک می‌کند، ما در را به سوی توسعه درمان‌هایی باز کرده‌ایم که مستقیماً بر بافت عصبی عمل می‌کنند؛ درمان‌هایی که می‌توانند مکمل درمان‌های فعلی باشند.»

او این تحقیقات را در طول دوره دکترای خود با حمایت  FAPESPانجام داده است. ناتالیا ورگارا (Natalia Vergara)، مدیر آزمایشگاه توسعه چشمی و فناوری‌های ترجمانی در CellSight(دانشگاه کلرادو آنشوتز)، معتقد است که همکاری بین‌المللی برای این کشف ضروری بوده است. در حالی که پژوهشگران برزیلی سال‌ها تجربه در مطالعه آنکسین A1و پپتید  Ac2-26داشتند، آزمایشگاه او در ایالات متحده در زمینه سلول‌های انسانی شبکیه و ارگانوئیدهای شبکیه تخصص دارد. او توضیح داد: «با ترکیب این تخصص‌ها، توانستیم پپتید را در مدل‌های شبکیه انسانی آزمایش کنیم و پرسش‌های علمی جدیدی را مطرح کنیم.»

چگونه نورون‌های محافظت‌شده مشاهده شدند؟

آزمایش‌های انجام شده با ارگانوئیدها، امکان بازسازی بخشی از تنوع سلولی و سازماندهی لایه‌ای شبکیه انسانی در آزمایشگاه و همچنین محیط آسیب‌رسان ناشی از دیابت را فراهم کرد.

در نتیجه، محققان دریافتند که پپتید  Ac2-26به یک گیرنده سلولی به نام FPR2 متصل می‌شود. این تعامل مانند یک «ترمز» برای مولکول‌های  p38و  NOX4عمل می‌کند که محرک تولید رادیکال‌های آزاد هستند. مقدار بیش از حد این رادیکال‌ها باعث استرس اکسیداتیو و آسیب به میتوکندری می‌شود که نیروگاه‌های انرژی سلول هستند. سیلوا می‌گوید: «با کاهش این فرآیند، Ac2-26 به حفظ عملکرد سلولی و افزایش بقای نورون‌های شبکیه در شرایط گلوکز بالا و التهاب کمک می‌کند.»

این مطالعه همچنین نقش محوری سلول‌های مولر (Müller cells) را شناسایی کرد که در سراسر شبکیه گسترده شده‌اند. همان‌طور که دکتر سیلوا توضیح داد، این سلول‌ها برای دفاع و تغذیه چشم ضروری هستند، اما تحت استرس، واکنش بیش از حد نشان می‌دهند. این امر باعث شروع فرآیندی به نام «گلیوز» (Gliosis) می‌شود که التهاب را تشدید کرده و در نهایت منجر به مرگ نورون‌ها می‌گردد. پپتید Ac2-26با بازسازی محیط التهابی مینی-شبکیه، توانست این واکنش را مهار کند.

پروفسور گیل، گفت: «اگرچه از قبل مشخص بود که دیابت در مراحل اولیه بیماری به نورون‌های شبکیه آسیب می‌زند، اما نقطه عطف مطالعه ما در اثبات وجود مولکولی است که می‌تواند جلوی این خودتخریبی سلولی را در بافت انسانی بگیرد. این امر به ما اجازه می‌دهد مطالعات را در مدل‌های حیوانی و انسانی پیش ببریم تا در آینده بتوانیم فرمولاسیون‌های موضعی برای استفاده در اولین نشانه‌های رتینوپاتی دیابتی تولید کنیم.»

منبع:

https://www.news-medical.net/news/20261119/Anti-inflammatory-peptide-protects-retinal-neurons-in-experimental-diabetic-retinopathy-models.aspx